IQ, bilişsel yeteneği standart bir ölçekte ifade eden puandır; ortalaması 100, standart sapması 15 olacak şekilde tanımlanır. Bireyin performansını aynı yaş grubundaki insanlarla karşılaştırır.
Sapma IQ'su, modern IQ hesaplama yöntemidir ve 100 + 15 × z formülüyle, kişinin puanını aynı yaştaki akranlarına göre konumlandırır. Eski oran IQ'sunun yerini almıştır.
Oran IQ'su, tarihsel bir hesaplama yöntemidir: zihinsel yaş, takvim yaşına bölünüp 100 ile çarpılır. Özellikle çocuklarda kullanılmış, ancak günümüzde yerini sapma IQ'suna bırakmıştır.
g faktörü, farklı bilişsel testlerin paylaştığı ortak bileşeni temsil eden genel zekadır. Çeşitli yeteneklerdeki performansların neden birbiriyle ilişkili olduğunu açıklar.
Akışkan zeka (Gf), önceden öğrenilmiş bilgiye dayanmadan yeni problemleri akıl yürütme ve örüntü çözme yeteneğidir. 20'li yaşların başında-ortasında zirveye ulaşır ve ardından yavaşça azalır.
Kristalize zeka (Gc), yaşam boyu biriken bilgi, kelime dağarcığı ve deneyimden oluşur. Yaşla birlikte artmayı sürdürür ve genellikle 60'lı yaşlara kadar yükselebilir.
Yüzdelik dilim, sizinle eşit ya da daha düşük puan alan insanların yüzdesini gösterir. Örneğin 90. yüzdelik, nüfusun %90'ından iyi performans gösterdiğiniz anlamına gelir.
Normal dağılım, çan eğrisi olarak da bilinen simetrik dağılımdır; puanların çoğu ortalamanın yakınında toplanır, uç değerler ise nadirdir. IQ puanları bu dağılıma uyacak şekilde tasarlanır.
Standardizasyon, bir testin geniş ve temsili bir örneklem üzerinde kalibre edilerek puanlar için referans normlarının oluşturulması sürecidir. Bu sayede bireysel sonuçlar anlamlı şekilde karşılaştırılabilir.
Yaşa göre normlama, puanların aynı yaştaki akranlara göre hesaplanmasıdır; böylece ortalama her yaş grubunda 100 olur. Bu nedenle IQ, yaşa rağmen göreli konumu yansıtır.
Güvenirlik, bir testin sonuçlarının ne kadar tutarlı ve tekrarlanabilir olduğunu gösterir. Cronbach alfa gibi katsayılarla ölçülür ve yüksek değerler kararlı ölçüme işaret eder.
Geçerlik, bir testin gerçekten ölçmeyi iddia ettiği şeyi ölçüp ölçmediğini ifade eder. Güvenilir bir test geçerli olmayabilir; ikisi farklı niteliklerdir.
Raven Progresif Matrisleri, sözel olmayan örüntü tamamlama sorularıyla akışkan zekayı (g) ölçen bir testtir. Dil ve kültürel bilgiden büyük ölçüde bağımsız olduğu için yaygın biçimde kullanılır.
CHC (Cattell-Horn-Carroll) kuramı, bilişsel yetenekleri açıklayan günümüzün önde gelen modelidir. Genel zekayı, akışkan ve kristalize zeka gibi geniş yetenekler ile çok sayıda dar yeteneği hiyerarşik biçimde birleştirir.
Wechsler ölçekleri (yetişkinler için WAIS, çocuklar için WISC), klinikte altın standart kabul edilen IQ testleridir. Standart sapmaları 15'tir ve birçok bilişsel alanı kapsamlı biçimde değerlendirir.
Stanford-Binet, ilk standartlaştırılmış zeka testlerinden biridir ve bugün de güncellenmiş sürümleriyle kullanılır. Bazı sürümlerinde standart sapma 16 olarak alınır.
Mensa, yüksek IQ'lu bireylerin oluşturduğu uluslararası bir topluluktur. Üyelik için 98. yüzdelik dilimde, yani nüfusun en üst %2'sinde yer almak gerekir.
Flynn etkisi, 20. yüzyıl boyunca ortalama IQ puanlarının kuşaklar arasında istikrarlı biçimde yükselmesidir; yaklaşık on yılda 3 puanlık bir artış gözlenmiştir. Beslenme, eğitim ve çevresel etkenlerin katkısı olduğu düşünülür.
Üstün zekalılık genellikle 130 ve üzeri IQ ile tanımlanır; bu da nüfusun yaklaşık en üst %2'sine karşılık gelir. Tek başına IQ, üstün yeteneğin tek ölçütü olmamakla birlikte yaygın bir eşiktir.
Çalışma belleği, bilgiyi kısa süre zihinde tutup aynı anda işleme yeteneğidir. Akışkan akıl yürütmeyle yakından ilişkilidir ve karmaşık problem çözmenin temelini oluşturur.
İşlem hızı, basit bilişsel görevleri ne kadar hızlı ve doğru yaptığınızı ölçer. Genel bilişsel verimliliğin önemli bir bileşenidir ve diğer zihinsel süreçleri destekler.
Zihinsel yetersizlik, ortalamanın belirgin biçimde altında bir IQ (yaklaşık 70 ve altı) ile birlikte günlük yaşamda uyumsal becerilerde sınırlılıkların bulunmasıdır. Tanı, yalnızca puana değil işlevselliğe de dayanır.
📅 Son güncelleme: 2026-06-18 · ✔ All-Lifes editör ekibi tarafından incelendi · Hakkında · Metodoloji