- IQ (Zeka Bölümü)
- IQ, bilişsel yeteneği standart bir ölçekte ifade eden puandır; ortalaması 100, standart sapması 15 olacak şekilde tanımlanır. Bireyin performansını aynı yaş grubundaki insanlarla karşılaştırır.
- Sapma IQ'su
- Sapma IQ'su, modern IQ hesaplama yöntemidir ve 100 + 15 × z formülüyle, kişinin puanını aynı yaştaki akranlarına göre konumlandırır. Eski oran IQ'sunun yerini almıştır.
- Oran IQ'su
- Oran IQ'su, tarihsel bir hesaplama yöntemidir: zihinsel yaş, takvim yaşına bölünüp 100 ile çarpılır. Özellikle çocuklarda kullanılmış, ancak günümüzde yerini sapma IQ'suna bırakmıştır.
- g faktörü (genel zeka)
- g faktörü, farklı bilişsel testlerin paylaştığı ortak bileşeni temsil eden genel zekadır. Çeşitli yeteneklerdeki performansların neden birbiriyle ilişkili olduğunu açıklar.
- Akışkan zeka (Gf)
- Akışkan zeka (Gf), önceden öğrenilmiş bilgiye dayanmadan yeni problemleri akıl yürütme ve örüntü çözme yeteneğidir. 20'li yaşların başında-ortasında zirveye ulaşır ve ardından yavaşça azalır.
- Kristalize zeka (Gc)
- Kristalize zeka (Gc), yaşam boyu biriken bilgi, kelime dağarcığı ve deneyimden oluşur. Yaşla birlikte artmayı sürdürür ve genellikle 60'lı yaşlara kadar yükselebilir.
- Yüzdelik dilim
- Yüzdelik dilim, sizinle eşit ya da daha düşük puan alan insanların yüzdesini gösterir. Örneğin 90. yüzdelik, nüfusun %90'ından iyi performans gösterdiğiniz anlamına gelir.
- Standart sapma
- Standart sapma, puanların ortalama etrafında ne kadar yayıldığını ölçer. Wechsler ölçeğinde IQ standart sapması 15'tir.
- Normal dağılım
- Normal dağılım, çan eğrisi olarak da bilinen simetrik dağılımdır; puanların çoğu ortalamanın yakınında toplanır, uç değerler ise nadirdir. IQ puanları bu dağılıma uyacak şekilde tasarlanır.
- Ortalama
- Ortalama, bir puan grubunun aritmetik merkezidir. IQ ölçeğinde ortalama tanım gereği 100'dür.
- Standardizasyon
- Standardizasyon, bir testin geniş ve temsili bir örneklem üzerinde kalibre edilerek puanlar için referans normlarının oluşturulması sürecidir. Bu sayede bireysel sonuçlar anlamlı şekilde karşılaştırılabilir.
- Yaşa göre normlama
- Yaşa göre normlama, puanların aynı yaştaki akranlara göre hesaplanmasıdır; böylece ortalama her yaş grubunda 100 olur. Bu nedenle IQ, yaşa rağmen göreli konumu yansıtır.
- Güvenirlik
- Güvenirlik, bir testin sonuçlarının ne kadar tutarlı ve tekrarlanabilir olduğunu gösterir. Cronbach alfa gibi katsayılarla ölçülür ve yüksek değerler kararlı ölçüme işaret eder.
- Geçerlik
- Geçerlik, bir testin gerçekten ölçmeyi iddia ettiği şeyi ölçüp ölçmediğini ifade eder. Güvenilir bir test geçerli olmayabilir; ikisi farklı niteliklerdir.
- Raven Progresif Matrisleri
- Raven Progresif Matrisleri, sözel olmayan örüntü tamamlama sorularıyla akışkan zekayı (g) ölçen bir testtir. Dil ve kültürel bilgiden büyük ölçüde bağımsız olduğu için yaygın biçimde kullanılır.
- CHC kuramı
- CHC (Cattell-Horn-Carroll) kuramı, bilişsel yetenekleri açıklayan günümüzün önde gelen modelidir. Genel zekayı, akışkan ve kristalize zeka gibi geniş yetenekler ile çok sayıda dar yeteneği hiyerarşik biçimde birleştirir.
- Wechsler ölçekleri (WAIS/WISC)
- Wechsler ölçekleri (yetişkinler için WAIS, çocuklar için WISC), klinikte altın standart kabul edilen IQ testleridir. Standart sapmaları 15'tir ve birçok bilişsel alanı kapsamlı biçimde değerlendirir.
- Stanford-Binet
- Stanford-Binet, ilk standartlaştırılmış zeka testlerinden biridir ve bugün de güncellenmiş sürümleriyle kullanılır. Bazı sürümlerinde standart sapma 16 olarak alınır.
- Mensa
- Mensa, yüksek IQ'lu bireylerin oluşturduğu uluslararası bir topluluktur. Üyelik için 98. yüzdelik dilimde, yani nüfusun en üst %2'sinde yer almak gerekir.
- Flynn etkisi
- Flynn etkisi, 20. yüzyıl boyunca ortalama IQ puanlarının kuşaklar arasında istikrarlı biçimde yükselmesidir; yaklaşık on yılda 3 puanlık bir artış gözlenmiştir. Beslenme, eğitim ve çevresel etkenlerin katkısı olduğu düşünülür.
- Üstün zekalı
- Üstün zekalılık genellikle 130 ve üzeri IQ ile tanımlanır; bu da nüfusun yaklaşık en üst %2'sine karşılık gelir. Tek başına IQ, üstün yeteneğin tek ölçütü olmamakla birlikte yaygın bir eşiktir.
- Çalışma belleği
- Çalışma belleği, bilgiyi kısa süre zihinde tutup aynı anda işleme yeteneğidir. Akışkan akıl yürütmeyle yakından ilişkilidir ve karmaşık problem çözmenin temelini oluşturur.
- İşlem hızı
- İşlem hızı, basit bilişsel görevleri ne kadar hızlı ve doğru yaptığınızı ölçer. Genel bilişsel verimliliğin önemli bir bileşenidir ve diğer zihinsel süreçleri destekler.
- Zihinsel yetersizlik
- Zihinsel yetersizlik, ortalamanın belirgin biçimde altında bir IQ (yaklaşık 70 ve altı) ile birlikte günlük yaşamda uyumsal becerilerde sınırlılıkların bulunmasıdır. Tanı, yalnızca puana değil işlevselliğe de dayanır.